Κ. Μπακιρτζής

Παρουσίαση του Michel Lobrot.

(Κέντρο Ιστορίας, Μέγαρο Μπίλλη, Θεσσαλονίκη)

14 Απριλίου, 2010

Αγαπητοί φίλοι, (κυρίες και κύριοι), είχα την τύχη να γνωρίσω τον Μichel Lobrot στη Γαλλία στις αρχές της δεκαετίας του ΄70, να σπουδάσω και να μαθητεύσω δίπλα του σ΄αυτό που πολύ συνοπτικά αλλά και περιεκτικά ονομάζουμε Εμψύχωση των Ομάδων. Ενώ πρόκειται για ένα πολύ συγκεκριμένο και εξειδικευμένο κλάδο των ανθρωπίνων επιστημών, συγχρόνως και παράλληλα αφορά τον άνθρωπο στο σύνολό του, σε προσωπικό διαπροσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Ιδιαίτερα στην κρίση αλλά και στην πρόκληση της εποχής που ζούμε η έννοια, η οπτική και η πρακτική της εμψύχωσης φαίνεται να αποτελούν ένα ισχυρότατο μέσο διευκόλυνσης και παρέμβασης στη ζωή μας και στην εξέλιξη της, την προσωπική μας ζωή, την επαγγελματική και την κοινωνική, την πολιτική και την πολιτιστική.

Ενας άνθρωπος και ερευνητής σαν τον Lobrot, που μαζί με τους φοιτητές του προετοίμασε, μαζί με πολλούς άλλους, και ρίχθηκε στους δρόμους αυτής της συγκλονιστικής και χαρούμενης επανάστασης του Μάη, του Μάη του ΄68, αναγνώρισε, συνέλαβε, εμπνεύσθηκε, αγωνίσθηκε και συνεισέφερε μαζί με ορισμένους άλλους λίγους ερευνητές, στη συνέχεια των πρωτοπόρων μεγάλων παιδαγωγών του αρχών του 20ου αιώνα (Montessori, Decroly, Dewey, κ.ά.), και ψυχοθεραπευτών και ψυχοκοινωνιολόγων (Wilhelm Reich, Jacob Moreno, Kurt Lewin, Carl Rogers , κ.ά.), και συνεχίζει να αγωνίζεται και να συνεισφέρει αποφασιστικά στην εμβάθυνση, στη θεωρία και στις εφαρμογές της εμψύχωσης, αυτού του ευρήματος της σύγχρονης ψυχοκοινωνιολογίας, η κολοσιαία σημασία και εμβέλεια της οποίας για τους περισσότερους παραμένει άγνωστη και ακατανόητη.

O Michel Lobrot κινείται στο πολυδιάστατο και πολυδαίδαλο έργο του από τη μια σε συγγραφικό, θεωρητικό και ερευνητικό επίπεδο και από την άλλη στο πεδίο των εφαρμογών της παιδαγωγικής και της εκπαίδευσης, της ψυχοθεραπείας, της κοινωνικής και θεσμικής παρέμβασης.

1. Το συγγραφικό, θεωρητικό, ερευνητικό και μεθοδολογικό του έργο είναι τεράστιο και αναγνωρισμένο ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ΄60. Στη Γαλλία συγκαταλέγεται στους μεγάλους σύγχρονους ερευνητές της παιδαγωγικής, της ψυχοθεραπείας και της κοινωνικής ψυχολογίας. Προοδευτικά έχει διαμορφώσει μια συστηματικά δομημένη θεωρία κατανόησης του ανθρώπου και της λειτουργίας του σε προσωπικό, διαπροσωπικό και κοινωνικό επίπεδο, μέσα από διαλεκτική σύνθεση των επιπέδων αυτών, όπου το ένα προϋποθέτει και συγχρόνως προϋποτίθεται για τη δημιουργία, λειτουργία και ανάπτυξη των άλλων. Ως κομβικό σημείο και λειτουργία συνάντησης και συνάρθρωσης της πολυδιάστατης και πολυσύνθετης ανθρώπινης συνθήκης αναγνωρίζει το συγκινησιακό φαινόμενο, το βίωμα των συγκινήσεων, το συναισθηματικό βίωμα ως πηγή των ανθρωπίνων επιθυμιών, της βασικής δύναμης που κινεί και διαμορφώνει τον άνθρωπο και τα δημιουργήματά του. «Πολλά τα δεινά κ’ ουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει» λέει ο Σοφοκλής στο στάσιμο της Αντιγόνης. Ακριβώς αυτή τη δεινότητα του ανθρώπου να δημιουργεί και πρώτ΄απ΄όλα τον ίδιο του τον εαυτό και τις κοινωνίες του, όπως υπογραμμίζει ο παλιός γνώριμος του Lobrot ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Lobrot τη βλέπει αυτή τη δεινότητα, αυτή την αστείρευτη πηγή ζωής και δημιουργικότητας, να πηγάζει και να αναπτύσσεται μέσα από το βίωμα των συγκινήσεων και την πανίσχυρη δύναμη των επιθυμιών, για την οποία θα μας μιλήσει σήμερα.

2. Στο επίπεδο των εφαρμογών ο Lobrot δεν σταμάτησε ποτέ να δουλεύει με ανθρώπους, μαθητές και φοιτητές, εκπαιδευόμενους, θεραπευόμενους, συνεργάτες. Από την αρχή μαχόμενος στις γραμμές του ριζοσπαστικού παιδαγωγικού κινήματος Freinet, στη συνέχεια με το στενό του φίλο και συνεργάτη κοινωνιολόγο Georges Lapassade συμμετέχουν στις εργασίες του περιοδικού Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα που επηρέασε όλη τη μεταπολεμική πολιτική διανόηση στην Ευρώπη και θεμελιώνουν στη συνέχεια το κίνημα της «Θεσμικής Παιδαγωγικής» που προάγει την αυτοδιαχείριση στο σχολείο και στην εκπαίδευση γενικότερα. Η σκέψη του Lobrot προχωράει προοδευτικά και ξανοίγεται σε επιδράσεις από την αμερικανική ψυχοκοινωνιολογία του μεσοπολέμου. Ιδιαίτερα τον κινεί το ενδιαφέρον το έργο του μεγάλου γερμανοεβραίου ερευνητή Kurt Lewin και του ιδιοφυούς αμερικανού ψυχοθεραπευτή και ψυχοπαιδαγωγού Carl Rogers. Διευρύνει τη μέθοδό του και εισάγει τη δουλειά με το σώμα επηρεαζόμενος από τα επαναστατικά για την εποχή του ευρήματα του Wilhelm Reich σε σύγκρουση με τον Freud και την Ψυχανάλυση. O Lobrot εκτιμά βαθύτατα τον Freud και το έργο του όμως του ασκεί τεκμηριωμένη κριτική σε βασικά επιστημολογικά και μεθοδολογικά ζητήματα, θεωρώντας μεταξύ πολλών άλλων τη συνείδηση και έτσι την ευθύνη του καθένα παρούσα και δρώσα σε κάθε στιγμή και σε κάθε ανθρώπινη ενέργεια. Το θέμα της κριτικής της Ψυχανάλυσης είναι σύνθετο και σε πολλά του συγγράμματα ο Lobrot το αναλύει διεξοδικά, μεταξύ των οποίων και το μοναδικό του σύγγραμμα που έχει μεταφρασθεί για την ώρα στα Ελληνικά, τον Αντι-Φρόυντ.

Αμέσως μετά το Μάη του’68 ιδρύεται το πειραματικό πανεπιστήμιο της Vincennes -Παρίσι 8, όπου καλείται να διδάξει στο Τμήμα των Επιστημών της Παιδείας. Εκεί εφαρμόζει σε ευρύτατη κλίμακα και στο κλίμα της μεγάλης ελευθερίας που επικρατούσε εκεί, τις μεθόδους του που δοκιμάζει, αλλάζει, βελτιώνει. Παράλληλα δημιουργεί με συνεργάτες του το Ινστιτούτο ψυχοενενεργειακής ανάπτυξης AGORA στο Παρίσι, όπου εκπαιδεύεται μεγάλος αριθμός ατόμων μέχρι και σήμερα στην Εμψύχωση των Ομάδων και παράλληλα μετακινείται σε πολλές χώρες (Ισπανία, Ιταλία, Γερμανία, Νότιος Αμερική, Μεξικό, Καναδάς) και στην Ελλάδα επίσης, από τα μέσα της δεκαετίας του 80, όπου μαθητές του που εκπαιδευτήκαμε μαζί του στη Γαλλία και άλλοι εδώ, διοργανώνουμε σεμινάρια και εκπαιδεύσεις μαζί του και προοδευτικά έχει δημιουργηθεί ένα ολόκληρο κίνημα της ΜΗ-ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, της NON-DIRECTIVITE INTERVÉNANTE σύμφωνα με τον όρο που τελικά προτείνει για τη θεωρία και τη μέθοδό του. Η όλο και αυξανόμενη αυτή δυναμική στην Ελλάδα, οδήγησε σε μια ετήσια παγκόσμια συνάντηση το καλοκαίρι στις Σπέτσες, που υλοποιείται φέτος για Τρίτη χρονιά και στη δημιουργία συγκροτημένων ομάδων μαθητών και συνεργατών στην Αθήνα, την Πάτρα, τα Χανιά, τη Θεσσαλονίκη. Πρόσφατα στη Θεσσαλονίκη δημιουργήσαμε 35 περίπου επιστήμονες των ανθρωπίνων επιστημών, εκπαιδευτικοί, ψυχολόγοι, ψυχίατροι, κοιν. ανθρωπολόγοι, κ.ά. το Ινστιτούτο ΜΕΛΕΤΗΣ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ και ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ της ΕΜΨYΧΩΣΗΣ, που διοργάνωσε την εβδομάδα αυτή εκδηλώσεων με τον Michel και μας φιλοξενεί απόψε εδώ.

Κλείνοντας θα ήθελα να μοιρασθώ μια προσωπική μου εμπειρία όταν πρωτογνώρισα τον Michel, γιατί οι αναφορές στο έργο ενός ερευνητή και αγωνιστή πολλές φορές δεν αφήνει να φανεί αυτό που τον κινεί, την πηγή της δύναμης που τον ωθεί και του επιτρέπει να δημιουργήσει. Στην περίπτωσή μας η πηγή αυτή είναι ο άνθρωπος και τον ενδιαφέρον, η επιθυμία, όπως αναφερθήκαμε προηγουμένως, για τον Αλλο. Είχα πάει λοιπόν νεαρός στο πειραματικό και όντως φοβερό, δεινό, αυτό πανεπιστήμιο της Vincennes, να σπουδάσω παιδαγωγικά, ενθουσιασμένος που υπήρχαν τέτοιες πανεπιστημιακές σπουδές εκεί, διακόπτοντας τις μεταπτυχιακές σπουδές σε ηλεκτρονικούς αυτοματισμούς για τη βιομηχανία που είχα πάει να κάνω στο Παρίσι. Με είχε επηρεάσει βλέπετε ο Μάης. Εκεί τρόμαξα, φοβήθηκα, ενθουσιάσθηκα, έζησα την ελευθερία και τη χαρά της μάθησης που δεν είχα νοιώσει ποτέ μέχρι τότε. Στο 3ο έτος των σπουδών ζήτησα από τον Michel που μόλις γνώριζα, να παρακολουθήσω το εβδομαδιαίο δίωρο σεμινάριο για διπλωματικές εργασίες που έκανε αλλά που απευθύνονταν σε φοιτητές του 4ου έτους (Maitrise). Με δέχθηκε με χαρά. Όταν λοιπόν ήρθε η σειρά μια Τετάρτη απόγευμα να παρουσιάσω το σχέδιο της διπλωματικής μου, εγώ τρομοκρατημένος είχα αποβραδίς ετοιμάσει ένα κείμενο που θα διάβαζα και το οποίο χρονομετρώντας είδα ότι θα κρατούσε 10-12 λεπτά. Μεγάλη επίδοση για μένα που ποτέ δεν είχα μιλήσει παραπάνω από λίγα, 1-2 λεπτά, σε όλη τη μαθητική και φοιτητική μου διαδρομή. Είχα αποφασίσει να μελετήσω τον Προσκοπισμό ως παιδαγωγικό σύστημα, μια και είχα θητεύσει επί πολύ στην παιδική και νεανική μου ηλικία. Παρουσίασα λοιπόν το κείμενό μου και στη συνέχεια ο … κύριος καθηγητής, όπως τον έβλεπα τότε, άρχισε να μιλάει για τον εαυτό του και τη δική του εμπειρία του Προσκοπισμού όταν ήταν παιδί, να ρωτάει και να συζητάει με τους άλλους φοιτητές, να παίρνω κι’ εγώ μέρος σε μια πολύ ενδιαφέρουσα και πλούσια συζήτηση. Ηταν ένα φοβερό σοκ για μένα. Ενας τόσο γνωστός καθηγητής στη Γαλλία να ενδιαφέρεται με τόσο θερμό προσωπικό ενδιαφέρον για μένα και τον προσκοπισμό μου? Αυτό το δίωρο, δίχως να υπερβάλλω μου άλλαξε συνθέμελα όλη μου τη ζωή, την εικόνα που είχα για τον εαυτό μου, τις δυνατότητές μου. Πίστεψα ότι μπορώ και ότι αυτό που θέλω, που επιθυμώ έχει αξία, για μένα και για τους άλλους. Ποτέ στη ζωή μου δεν είχα αισθανθεί έτσι.

Και δεν τελειώνω εδώ.

Μετά από χρόνια, όταν πια ήμασταν φίλοι και συνεργάτες, τον ρώτησα, «βρέ Μισέλ, θυμάσαι τότε στο σεμινάριο με τον Προσκοπισμό; Ναι μου λέει, θυμάμαι. Σε ενδιέφερε όντως ο Προσκοπισμός και έδειξες τόσο ενδιαφέρον; Όχι, μου λέει, δεν με ενδιάφερε ο Προσκοπισμός και ούτε ποτέ ασχολήθηκα μαζί του! Ε… τότε τι σε ενδιέφερε τον ρωτώ. Και μου απαντά: με ενδιέφερες εσύ !! ». Αυτό το ενδιαφέρον για τον μαθητή του, που δεν γνώριζε προσωπικά, δίχως να υπερβάλλω, ξέρω ότι μου έσωσε τη ζωή!

Σας Ευχαριστώ